Bahar
Baıramynyñ taryhy hakda maklalar>>
Bahar baıramçylygyny
ilkinji oılap tapanlar
(Sumerliler)
Ynsan taryhyny öwrenen alymlaryň
şu güne çenli alan netijelerine görä, adamzayň medeniıet
binasynyň düıbüni tutanlar, şol sanda birinji gezek bahar
baıramçylygyny oılap tapan halk sumerlilerdir. Sebäbi olar dünıäde ilkinji
gezek (b. e. ö. 3000) ıazuwy (çüı hatyny) oılap tapmak arkaly jemgiıetiň
ähli tejrbelerini, düşünjeleridir däp-dessurlaryny beıleki ynsanlara
ıetirip geljegki nesillere galdyrmagy üpjün etdiler. Hut şonuň üçin
hem, uly sumerolog S. N. Kramer aıtmyşlaıyn “Taryh Sumerden
başlanıar”.
Sumerliler Mesopotamiıada (Häzirki Yrakda)
ıaşapdyrlar. Emma olar Mesopotamiıanyň ıerli ilaty bolman eısem,
başga bir medeniıetiň ösen ıurdundan ähli tejribeleri bilen gelip ol
ıurdy az wagtyň içinde özgerdipdirler. Dilleri ne Indogerman ne-de Samid
dillerine degişli bolan bu halkyň ata-watanlarynyň nire
bolandygy hakda aıry-aıryrak pikirler öňe sürülse-de, alymlaryň
aglaba köpüsi olaryň Orta-Aziıadan, has anygyragy biziň iňňän
gadymy ata-watanymyz Türkmenistandan göçüp gelendiklerini ykrar edıärler. Biz
aşakda birnäçe tanymal alymlaryň garaıışlary bilen tanyş
bolarys:
Emirkanyň hem bütin dünıanyň
tanymal alymy, ençeme uly tomlardan ybarat „Dünıä medeniıetleriniň taryhy;
atly eseri döreden ;Will Dorant; özüniň bu işiniň birinji
tomunyň “Medeniıet sallançaklary, Orta-Aziıa ;Änew; - akly haıran edıän
ıollar” diıen sözbaşyly bölüminde şeıle ıazıar: << Haçan-da
biz geologlar taryhdan öňki uzak geçmişleriň dumanyna
aralaşmaga synanşanymyzda, şu günki Orta-Aziıanyň gurak
çölleri, irki zamanlarda çygly hem maıyl kilimaty bolandygyna ynanıarys hem-de
bu ıerlerde gölleriň we bol suwly akabalaryň bolandygyny görıäris.
Buzlaryň iň soňky gezek çekilen geologik döwründe bu ıerlere
gurakçylyk aralaşıar, ıagyn suwlary bolsa bu ıerde döredilen obalardyr
şäherleriň saklanyp galmagy üçin ıeterlik bolmaıar. Hut
şonuň üçin hem bu medeniıetleri döreden adamlar, öz ıurtlaryny
taşlap suw gözleginde dünıäniň dört ıanyna dargamaly bolıarlar. Bakteriıa ıaly ıary
göwresi çölüň çägesine gömülip galan şäherlerde gaty köp ilatyň
ıaşandygyny görıäris. Hatda 1868-nji ıylda-da Günorta-Türtüstanyň
80,000 ıaşaıjysy, süışüp gelıän çägelerden howatyrlanyp ıurtlaryny
terk etmäge mejbur bolupdylar.
1907-nji ıylda ;Pumpelli; Änewde
(Günorta-Türküstanda) biziň eııamymyzdan öňki 9-njy müň ıyla
degişli medeniıetiň galyndysy hasaplanıan daş gurallary hem
başga zatlary gazyp çykardy…
Biz bu ıerde arpa, bugdaı we dary ıaly
gallalaryň ıetişdirilendigini, mis ıaly metallaryň
ulanylandygyny, haıwanlarň ekdi edilip ıetişdirilendigini hem-de
taňsykdan (kramikadan) ıasalan bezeg şaılaryň ulanylandygyny
görıäris. Şu düşünjeden hereket etmek bilen biz, öz bilip bilmeıän
zatlarymyz üçin şeıle bir pikiri öňe sürıäris:
İagynsyz asmanyň abanmagyna we
guraklyga uçran topraklardan emele gelen çölleriň basgysyna çydap bilmedik
ilat üç ıana dargap, döreden medeniıetlerini hem özleri bilen alyp gidıärler…
olar, gündogara tarap Hytaı, Mençury hem demirgazyk Emirka, gönorta tarap
Demirgazyk Hindistana, günbatara tarap bolsa Ilama, Sumere we Müsüre hatda
Italya we Ispanıa çenli baryp ıetıärler. Susada (häzirki günorta-günbatar
Eırandaky Şuş) irki Ilamda tapylan köne medeniıet galynydlary-da Änew
medeniıetiniň tipi bilen şeıle bir meňzeş welim, adamzadyň
medeni taryhynyň ümüş-tamyşynda, takmynan biziň
eııamymyzdan 4 müň ıyl öň, Änew bilen Susanyň arasynda medeni
gatnaşyk saklanandygna esas
döreıär. Şeıle bir meňzeşligiň hem yakyn garyndaşlygyň
bolsa, Änew bilen Mezopotamiıadyr Müsüriň gadymy sungat we el
işlerinde görülmegi, bu ülkeleriň arasynda-da taryhdan öňki
döwürlerde gatnaşygyň bolandygyny hakyda getirıär…>>[1]
Alym sözüniň dowamynda
sumerlileriň hem Orta-Aziıadan ıa Hindistandan ıa-da Kawkazdan gelen
bolmak ähtimallaryny öňe sürenden söň, sumerlileriň dili bilen
mogul (mangul) diliniň arasynda bar bolan meňzeşlikleri-de
nygtap geçmek bilen, özüniň bu baradaky jemleıji pikrini şeıle
açyklaıar:
<< İazuwa geçen taryhyň azyndan
6 müň ıyl ıaşy bar. Biziň elimizdäki maglumatlara görä bu
döwrüň deň ıarysynda ynsanlyk hereketiň merkezi ıakyn gündogar
bolupdyr. İakyn gündogar diıip gümürtigiräk salgy bermekden biz, bütin
Gündogar-Aziıany göz öňünde tutıarys. Bu giňişlik, Orsıet we
Garadeňziň günortasyny, İakyn-Gündogar bilen gatnaşykda bolan
Müsüri-de öz içine alıar.
Bu giňişlikde ıaşaıan örän
işeňňir hem dörediji halkyň döreden dürli
medeniıetleriniň bir-birine ıetiren garşylykly täsiri netijesinde:
Ekerançylykdyr söwda gatnaşyklary, at ıetişdirmekdir araba ıasamak,
zikge kakmakmakdyr kredit düzgüni ıola goımak, dokmaçylykdyr el işleri,
döwlet hem kanun, ıazuwdyr elipbi, matematikdir meditsine, ylmy esasda ıer
suwaryş sistemasy, geometriyadyr astronomiıa, edebiıatdyr saz sungaty we…
ıüze çykypdyr.
“Türk ensiklopediıasynda” bu barada şeıle
setirler bar: << Günorta-Mezopotamiıada geçirilen derňewlerde,
ylaıta-da URUK şäheriniň harabasynda kesgitlenen medeni gatlaklary
bilen, başga-da aıry-aıry ıazuw merkezlerinde bulara deňeşdirmek
arkaly alynan maglumatlara görä, sumerlileriň Mezopotamiıanyň ıerli
ilaty bolmandygyny görkezıär…
Sumerlileriň
umuman gündogardan gelendikleri ykrar ediıär. Bu pikiriň, arheologik
hem-de filologik taıdan bir topar gatnaşyklaryň hem
meňzeşlikleriň barlygyndan ıüze çykmagy örän tebigydyr…
Tanyma
sumerolog alym ;S. N. Kramer; hem sumerlileriň b. e. ö. dördünji müň
ıylyň ikinji yarymynda gelen bolmaklaryny, ata ıurtlarynyň bolsa doly
kesgitlenmändigini ıatlaıar. Onuň ynamyna görä “Enmerkar we Aratta” barada
gürrüň edilıän ;epiki urug;lardan kesgitlenip boljakdygyna esaslanmak
arkaly, belki-de Hazar töwereginde gurulan şäher-döwleti bilen ıakyn
baglanşykda hem gatnaşykda bolandyr diımek bolar. Belli möçberde
Ural-Altaı dillerini hakyda getirıän Sumer dili-de biçiwi taıyndan bir
Agglutinativ (Iltisaky) dildir. Bu dil hadysasy-da ;Aratta; dessany ıaly edil
şol ıurt çäklerine (Hazar töweregine, m.) yşarat edıär.>>[2]
Biz ıokarda
prof. Krameriň tarapyndan, sumerlileriň ıakyn gatnaşykda bolan hem-de onuň pikrine görä Hazar
töwereginde ıerleşen ;Aratta; şäheriniň irki türkmenistanda
ıerleşendigi barada, öňki şurewiniň görnükli
alymlarynyň tarapyndan ıazylan TSSRiň taryhynda şeıle
maglumatlara gabat gelıäris: << “Margiıananyň oturan tutuş
welaıeti dogrusynda aıdylanda, olaryň ıerleriniň köp bölegi
suwuň azlygy sebäpli çol bolsa-da, olaryň birnäçesi bar” diyen
gös-göni görkezme bar. Parfiıa Margiıanasynyň şäherleriniň has
doly sanawy, onda-da koordinatynyň gorkezilmegi bilen, ıöne welin,
koordinatynyň asla dogry bolmadyk görkezilmegi bilen biziň
eııamymyzyň ikinji yüz ıylynyň birinji ıarymynda ıaşan awtor
;Klawdiy Ptolemeı tarapyndan ıazylandyr. Bu şäherleri gündogar
uzaklygyň 102 gradusy bilen 106 gradusy aralygynda diıip görkezip,
şäherleri günortadan demirgazyk tarapa sanamak bilen, ol şu
aşakdaky dokuz şäheriň adyny ıazıar: Nigeıa (Niseıa), Gurıana,
Reıa, Antihoıa, Margiana, Nasoiı, Argadina (Aradena), Sena (Sina), ARATA we
Ariaka.>>[3]
Eıranly
taryhçy Dr. M. Mäşkur hem bu ugurda seıle ıazıar: << Wawilonyň
ilkinji oturumly uruglarynyň sumerliler ıa-da samidler bolandygy hakynda,
dürli garaıyşlar bar. Bu gün alymlaryň köpüsi sumerlileriň
Wawilonda oturumlylyga geçendigini nygtaıarlar. Sumer ıurdy Töwratda
;Şen-ar; ady bilen geçıär… Sumerden tapylan bürünç şaılardan
düşünilşine görä, olary İefrat derıasynyň ıakalaryna birden,
garaşylmadyk ıagdaıda gelip, medeniıetlerini bolsa Hzar deňziniň
günorta-gündogaryndan özleri bilen getiripdirler. Emma alymlaryň kä
birleri bolsa, olaryň deňiz tarapyndan bosup gelendiklerini öňe
sürıärler. >>[4]
İene bir
Eıranly taryhçy Hasan Pirniıa bu barada şeıle ıazıar: <<… Emma
akkadlaryň we sumerlileriň nireden gelendigi hakynda,
Aşgabadyň golaıyndaky Änew, Astrabadyň ıakynyndaky
(Türkmensähradaky B. G.) Tureňdepe( kä çeşmelerde Turandepe B. G.)
hem-de Daraıgezden (Mäne-Çäçe töweregi B. G.) tapylan taňsykdan
(keramikadan) ıasalan gap-gaçlar we şoňa meňzeş zatlaryň
ıasalşy Ilam istili bilen deň bolup, altyn küızeleriň ıüzünde
bolsa sumerlileriň suratlary gazylandygyny göz öňünde tutmak bilen kä
alymlar, Ilam medeniıeti bilen Zakaspy (Günorta we Günbatar Türkmenistan B. G.)
medeniıetiniň bir-birine baglanşygy bolupdyr, belki-de sumerliler hem
demirgazyk tarapdan pars aılagyna hem-de Wawilon jülgesine gelendirler diıen
pikri öňe sürıärler…>> [5]
Bu alym
kitabynyň giriş bölüminde, dünıädäki ähli dilleri bir näçe topara
bölüp, Sumer hem Ilam dillerini-de Ural-Altaı we beıleki Agglutinativ
(iltisaky) dil toparynda goııar.
Alym ;Andre Parrot;yň pikrine görä:
<< Sumerleriň şeıle çalt ösüp bilmeginiň sebäbi
olaryň özleriniň ençeme müň ıylyň dowamynda gazanan
tejribelerinden peıdalanmaklarydyr…
Mezopotamiıa täze gelen bu uruglaryň
nireden gelendigi we olaryň nädip biri-birleri bilen birleşendikleri
baradaky soraglar bu gün hem alymlaryň arasynda jedelli meseledir, çünki
oňa anyk jogap bermek gaty kyndyr. Şeıle-de bolsa, aıdyp boljak zat olaryň
samid uruglaryndan däldikleri, dilleriniň bolsa häzirki tanalıan diller
bilen derňäp bolmaıandygy hem-de olaryň Ata-Watanlarynyň Hazar
deňziniň aňyrsyndan (alym deňziň gündogaryny göz
öňünde tutıar, B. G.) we ondan hem aňyrrakdan gözlenmelidigidir. Has
anygyrak aıdyp boljak zat bolsa, olaryň gelmekleriniň Mezopotamiıa
medeniıeti üçin örän uly ähmiıeti bolup, özlerinden ölmez-ıitmez yz
galdyrandyklarydyr…>>[6]
Elbetde alymyň bu ıerde “Sumer dilini
häzirki tanalan diller bilen derňäp bolmaıar” diyip, haısy dilleri göz
öňünde tutup aıdıandygy bize belli däl. Biziň pikrimizçe eger-de
Sumer dilini aıry-ayry türki diller ylaıta-da biziň iňňän gadymy
sözlere baı türkmen dilimiz bilen derňemek mümkinçiligi bolsady, onda
başgarak pikir etmegi-de mümkin bolardy.
Almanly alym prof. ;Werner Stein;yň
bu baradaky iň täzeräk öňe süren pikiri bilen tanyş
bolalyň: << Sumerlileriň (b. e. ö. 3300) Orta-Aziıadan gelen
bolmak ähtimaly şu aşakdaky faktorlardan ıüze çykıar: Olaryň
dilleriniň Altaı türk diline çalymdaş bolmagy, çokunma
jaılarynyň (ybadathanalarynyň) formasy we şonuň ıaly-da
çokunma jaıy suratlandyrmak üçin ulanylan belgileriň ;dag motiwi; bolmagy
hem-de umuman yazuwda ulanylan belgileriň dag ıurtlary bilen kybapdaş
gelmegidir.
Sumerlileriň dini ynançlarynyň
köküniň-de Orta-Aziıadan ya-da Bakteriıadan bolmaly diıen manyny
aňladıan zatlar bolsa, dag çokunma jaılary, dag öküzine sejde etmek ıaly
faktlardyr…>>[7]
Indi, Türkmenistanyň gadymy taryhyny
öwrenmekde iň esasy işler edip, bu ugrda örän ylmy eserler ıazan,
tanymal alym ;Vadim M. Masson;yň eden açyşlarynyň esasynda
öňe süren pikirleriniň biziň temamyza degişli taraplary
bilen gysgaça tanyş bolalyň:
<< Altyndepe töwereginde ilkinji
ekerançylaryň oturumly ıurtlary iň giç b. e. ö. 5000 ıylda ıüze
çykandygy bellidir. Olardan, ıüzi ıönekeı geometrik nagyşlar bilen bezelen
küıze döwükleri galypdyr. Şol döwriň ıaşaıjylary öz döreden
medeniıetlerini ösdürip ıaıratmagy başarypdyrlar. Biz bu ösüşi
yzarlanymyzda, küızeler yzygiderli owadanlaşıar hem bezegleri artıar. Bezeglere
haıwanlaryň we ynsanlaryň suratlary-da girıär, şonuň ıaly
hem çylşyrymlaşıar. Sazlaşykly iki reňkli nagyşlar,
keçäniň ıüzüne salynıan nagyşlary ıatladıar.
Gazuw işlerinde köp gabat gelıän
bürünçden guıulan, owadan daşlardan şekillendirilen gap-gaçlar,
tehnikanyň ösendigini aňladıar. Olar, ekerançylykda has öndümliräk
tehnikalary girizmek üçin, dürli suwaryş gurallary döredipdirler…
Radio-karbon usuly bilen kesgitlenende,
döredilen gadymy şäherleriň taryhy b. e. ö. Üçünji müň ıyla
gabat gelıär…
Altyndepedäki şäheriň aıry-aıry
böleklerinde (etraplarynda) geçirilen gazuw işleriň netijelerini
şeıle suratlandyryp bileris: şäheriň ıaşaıjylary aıry-aıry
gatlaklara bölünip, ol gatlaklaryň arasynda bolsa manyly çäkler
saklanypdyr. Bu şäheriň ähli böleklerini öwrenmek arkaly onuň
ilatynyň sanynyň hem takmyny belli bolıar.
Bu gadymy şäherleriň
ilatynyň sany bir çaklama bilen 6000-7500 ıaşaıjydyr. Bu san şol
döwür çin örän manylydyr. Sumer medeniyetiniň merkezi bolan UR
şäheriniň ilaty hem b. e. ö. 2500 ıylda 10000 adamdan ybarat bolupdyr…>>[8]
Alym Altyndepäniň arhitektura we
heıkeltaraşlygynyň aıratynlyklary hem onuň din bilen bolan
baglanşygyny düşündirıän bölüminde, şol sanda şeıle ıazıar:
<<Daşdan ıasalan bir plaketiň ıüzündäki bir haç (atanak) bilen
ıarym aıy suratlandyrıan, şonuň ıaly hem bir gurt bilen öküziň
kelleleriniň heıkelleriniň tapylmagy, aıratyn üns çekiji hem
manylydyr. Öküziň gözi, hem-de bir aı görnüşindäki heıkeljigiň
ıanyndaky ıyldyz, ıakutdan ıasalypdyr. Bu tapylan zatlary bilelikde
alanyňda, belli bir çylşyrymly hem köp taraply funksiıany
aňladıar. Gadymy Mezopotamiıadaky dini tekstleriň
düşündirişine görä, aı taňrysy Nin-Sun, güıçli hem gyzma öküz
görnüşinde ıüze çykypdyr. Heıkeltaraşlar ony altyndan ıasalan
öküzüň heıkeli bilen suratlandyrypdyrlar. Aı taňrysy Sumeriň UR
şäheriniň iň ıokary derejeli goraıjysydyr. Hut şonuň
üçin hem örän uly hem çylşyrymly çokunma jaylary (kultkopleksi) oňa
hödürlenipdir. Bu şäheriň meşhur zigguraty hem şoňa
degişlidir (bu ybadathananyň ady ANUdyr, B. G.).
Nin-Siniň Altyndepedäki ıerli wariıanty bolan bir erkek ;aı taňrysy;
hem ünsi çekıär. Oňa-da bu şäheriň bir dini kompleksi
hödürlenipdir. Bu kompleksiň köp gatly diňi (minarasy) Sumeriň
zigguratlarynyň prototipidigi (irki nusgasydygy) aıdyňdyr. Bu merkez,
Altyndepäniň şäher gurluşynyň aıratynlygynyň
simbolydyr…
Arhitektura derňemeler,
Altyndepede-de Sumerde bolşy ıaly uzynlyklary ölçmekde belli bir
sistemanyň ulanylandygyny subut edıär. Köp sanly agram daşlaryň
(kileleriň) ıüze çykmagy bolsa, agramlary ölçmekde-de belli sistemanyň
bolandygy hakda gürrüň etmäge ıol açıar. Seıle ölçegler bilen, ıygnalan
hasyllaryň möçberini hasaplapdyrlar. Şonuň ıaly hem metalorglar
(demirçiler) aıry-aıry metallaryň agramyny örän dogry hem inçelik bilen
ölçüp bilelikde eretmek arkaly täze metallar döredipdirler…
Heıkeltaraşlykda örän uly kelleleri
kiçi göwreleriň üstünde goıulmagy hem-de bütin ünsi özüne çekıän
iňňän uly gözleriň oturdylmagy görülıär. Sumerlilerde şeıle
uly gözleriň hem gulaklaryň, bilim hem hüşgärlik organlary
hökmünde, taňrylaryň bar zady görıän hem eşidıändiginiň
simboly bolmagy ıerliksiz däldir…
Biz, Altyndepe medeniıetinde
suratlandyrylmagy we düşündirilmegi täze metodlar hem gurallar talap edıän
bir dini sistemanyň ıüze çykandygyny kabul edip bileris.>>[9]
Alym soň, Altyndepede medeniıetinde
belli bir ıazuwyň ıüze çykandygyny subut edıän alamatlaryň
tapylandygy hakynda örän gyzykly hem manyly maglumatlar berıär:
<<Jemgiıet strukturasynyň
özgermegi bilen çygry örän giňelen maglumatlary bellige alyp saklanmalydy.
Bu mesele bolsa, bu gazanylan bilimleri özünde saklap bilmek üçin ynamly hem
mynasyp belgileri oılap tapmak zerurlygyny ıüze çykarıar. Şeılelikde
Altyndepäniň ıaşaıjylarynyň belli bir ıazuw sistemasyny ulanan
bolmaklary örän ähtimaldyr. Dogrudan-da, taňsykdan ıasalan aıal
heıkelleriniň ıüzüne gazylan bir näçe belgiler tapyldy. Bu belgileri,
bir-birine ylaıyk gelıän alty topara bölmek mümkindir. Olar dowamly
gaıtalanıar, her bir heıkelde aıry-aıry belgiler topary, belli formalarda
biri-birine baglanıar… birinji hatarda bir ıyldyz belgisi bilen asmandaky bir hanym
taňryny, gülläp oturan bir agajyň pudagy bilen bolsa, belli
ösümlikleriň ıa-da bugdaıyň goraıjy taňrysyny
suratlanyrylan bolmalydyr. Bu belgileriň bir näçesi protoilam (Ilam
ıazuwynyň aňyrsy) piktografiıasynda-da gabat gelıär.
Tapylan ıeketäk nusga bolan bir
möhüriň ıüzünde bolsa protohind (Hind ıazuwynyň aňyrsy) ıazuw
sistemasyna degişlidigi açyk belli bolıan belgiler bar. sowet
alymlarynyň İ. V. knorozowyň ıolbaşçylygynda, protohind
tekstlerini ıüze çykarmakda ulanylan metodlar bilen derňänimizde,
Altyndepeden tapylan bu ıazuwy “belli bir uly hanym ıa erkek taňryny
aňladıar” diıip ırup bileris…
Bularyň barysyny göz öňünde
tutmak bilen biz, Altyndepäniň ıaşaıjylarynyň özleriniň hem
bir protohind ıazuw sistemasy bolan bolmaly ıa-da her halda protohind ıazuw
tekstlerini okap düşünipdir diıip bileris…>>[10]
<< Altyndepäniň ıerli medeniıeti
bilen Mezopotamiıa medeniıetiniň arasyndaky gatnaşygy aňladıan
iň gyzykly nusga, bu ıerden tapylan altyndan ıasalan öküziň
kellesiniň heıkelidir. Bu kelläniň durky, gözüniň we
gulaklarynyň biçiwi we… bizi UR şäher-döwletinden başlanıan we
şalaryň mazarynda gabat gelıän öküz kelleleri bilen meşhur
bolan, sumerlileriň heıkeltaraşlyk sungatyna äkidıär…
Biz gürrüňimizi şeıle netijeler
bilen jemläp bileris: Altyndepe medeniıeti gadymy gündogaryň ägirt
giň medeniıetiniň örän görnükli bölegi bolup ol, Mezopotamiıa we
gadymy Hindistan ıaly uly medeniıetleriň çatrygynda, olar we beıleki
gadymy ıurtlardyr halklar bilen garşylykly täsir etmek hem täsir almak
ıagdaıynda çylşyrymly prosesi başyndan geçiripdir… >>[11]
Sumerlileriň biziň gadymy
topraklarymyzdan göçüp gidendigi hakda gürrüň edıän çeşmeler gaty
köp. Biz bu ıerde gürrüňimizi ors arheologiasynyň atasy hasaplanıan
N. Nikolskiniň sözleri bilen jemleıäris: << sumerlileriň ata
watany Türkmenistanyň Aşgabat şäheriniň töweregidir. Bu
ıeriň kurganlaryndan (depelerinden) tapylan, daşdan, kümüşden we
taňsykdan ıasalan zatlar, Mezopotamiıanyň günortasyndaky sumerlilere
degişli depelerden tapylan zatlara gaty meňzeşdir. Bütin bu
zatlar “sumerlileriň şu günki Türkmenistandan Mezopotamiıa göçüp
baran bolmagy güıçli ähtimaldyr” diıen netijä
eltıär. Bu iki medeniıetiň
iň soňky analizleri, olaryň arasynda köp sanda ortak
zatlary ıüze çykarypdyr.
Sumerlileriň baş taňrylary
bolan ;En-Lil;iň tutan orny, Mezopotamiyanyň günortasyndaky düzlükler
bolman eısem, daglyklarda bolupdyr. Belki-de ;Köpetdagyň; etekleri
olaryň ata watany bolandyr…>>[12]
---------------------------------------------------------------------------------------------------
----------------------------------------------------------------------------------------------------
Vadim M.
Massonyň ıokarda ady geçen kitabyndan, s. 38
“Täze ıyl baıramyna
ilkinji gezek gidişim”
(bir sumerli şahyr hem
mugallymyň ıatlamalaryndan)
Çagalyk ıyllaryma degişli
ilkinji ıatlamam, bir bada hopukdyrıan gaty uly märeke bilen çokunma jaıa
(mejjide) tarap ylgap gidişimizdi. Adamlar uly joşgun hem şatlyk
içinde ;hanym taňrymyz; bilen taňrymyzyň öılenjegini bir-birine
gutlaıardylar. Munuň nämedigine bi hili düşünip bilmeıärdim.
İakynladygymyzça gulagmyza dürli aıdym sazlaryň owazy gelip başlady.
Nämeler görjegime uly tolgunma bilen garaşıardym. Garşymdan edil göge
degäıjek ıaly beıik ziggurat (basgançakly diň, minara) bilen, ıaňy
salynan ıaly ıaldyr-ıuldyr edip parlap duran ;Ekur; mejjidi göründi. Meıdanda
şeıle bir ilat bardy welin, dünıäniň ähli adamlary bu ıerik ıygnanan
ıalydy…
Men uly tolgunma bilen, ıene nämeler
bolarka diıip garaşıardym. İanymdaky ulularyň gürrüňine pugta
üns berip başladym: “Bu ıyl bahar baıramçylygmyz örän gyzykly hem gözel
geşjege meňzeıär, howanyň nähili oňatlygyna
seretsenäň! Güneş taňrymyz ;Utu;-da biziň begenjimize
goşulıar we ıetişi bildiginden şöle saçıar. Taňrymyz Dumuzi
ıeriň aşagyndan çykyp, söıgüli hanym taňrymyz In-Anna bilen bir
öılensin bakaly! Ekinimize, ahyrymyza we agyllarymyza gör nähili bolçulyk
geler! Ähli önümlerimiz köpeler, haıwanlarymyz urbar, towuklarymyz bol-bol
ıumurtga guzlar, balyklarymyz bol-bol tohum ıaıradar!” diııärdiler…
Birneme ulalamsoň, täze ıyl
baıramynyň ıatlamasyny ıazmagy ıüregime düwdim-de soraşdyryp
öwrenmäge başladym. Okuwda bu däbi jikme jigi bilen öwrendim. Onuň
goşgy görnüşinde ıazylan tekstini ençeme gezek ıatdan okadym diıip
bilerin. Men bu ıerde şuny-da aıtman geçip bilmerin: biz sumerliler her
zady goşgy bilen ıazmaklygy gaty halaıan, ozan ruhly, şahyr gylykly
halkdyrys.
Meniň idäp-sorap öwrenşime
görä, bu baıramyň başlangyjy biz sumerlilere degişli bolup,
gürrüňi bolsa şeıledir:
Söıgüli hanym taňrymyz In-Anna
;bilbad; ıyldyzyndan gelipdir ıa-da onuň bilen bir baglanşygy
barmyş. Biz, ol ıyldyz gaty yssydyr diıip düşünıäris. Ol
ıyldyzyň şeıle yssylygyny biziň ata-babalarymyzyň nädip
bilendiklerine düşünmeıärin. Ol hakykatdan hem şeıle yssymy? Ony-da
bilmegim mümkin däl. Ynanjymyza görä bu ıyldyzyň yssylygy, hanym
taňrymyza yssylyk hem jynsy güıç berıänmiş. Şonuň üçin hem
oňa ;söıgi taňrysy; diıip at berilipdir. Bize söıgini hem söımegi
öwreden hem oldyr. Şonuň ıaly-da ıigrenjimiz, gaharymyz we
söweşjeňligimiz hem ondan ıetenmiş. Her bir söweşde
şalarymyzyň öňüne düşüp, olara ıeňişi üpjün
Günlerde bir gün hanym
taňrymyz, yer astynyň hanym şasy bolan aıal dogany
;Ereşkigal;y görmek üçin ıeriň aşagyna gitmegi ıüregine düwıär.
Belki-de asyl maksady, ıer astynyň şalygyny-da eıelemekdi. Ol,
ıeriň astyna gidenleriň yzyna dönüp bilmeıändigini bilse-de,
özüniň bir hanym taňry, aıal doganynyň bolsa ol ıeriň
şasy bolandygy üçin, yzyna çykyp bilerin diıip umyt edıär. Emma
şeıle-de bolsa öz weziri (ministri) bolan hanym taňry
;Ninşubur;a: „bardy-geldi men üç gün içinde ıer astyndan çykyp bilmesem,
taňrylarymyzyň ıygnagyna git-de meni gutarmaklary üçin olara ıalbar!“
diııär...
Aradan üç gije üç gündiz geçıär,
weziri garaşyp otyr, emma ne giden bar, ne gelen! Ol derrew
taňrylaryň ıygnagyna tarap ylgap barıar, olara ıekän-ıekän ıalbarıar,
emma hiç biri oňa üns bermeıär. Hatda ;En-Lil; atamyz, onuň garry
kakasy bolmagyna garamazdan: „gitmese bolmaıamydy, ol ıerde näme işi
bardy?“ diııär-de ıardam etmäge ıanaşyp bilmeıär. İöne onuň bagtyna
biziň bilim taňrymyz ;En-Ki; bardy. Ol, derew ;Kurgarra; we
;Kalaturra; atly iki jyny ıaradyp, ellerine dirilik suwy bilen dirilik imiti
berdi-de ıer astyna iberdi. Olar ellerindäki dirilik suwy hanym
taňrynyň üstüne serpen badyna ol, direldi-de ıeriň
aşagyndan çykjak boldy, emma ol ıerdäkiler: „dur heniz! Bu ıerden beıle
aňsat çykylmaz, ıeriňe birini goımak gerekdir!“ diııärler. Hanym
taňry: „men derrew kimi ıerime goıup biljek? Emma ıeriň ıüzüne
baramda birini iberip bilerin“ diııär.
Hanym taňry ıanyndaky iki sany
gorkunç keşpli ıer asty jyny bilen ıeriň ıüzüne çykıar we ıerine
birini tapyp ibermek üçin oba-oba aılanyp başlaıar. Baran her bir
obasynda, hanym taňrylarynyň ıogolanyna matam tutup ıas eşigini
geıen taňrylary görıär-de olaryň hiç birsini gara ıere bermäge
dözmeıär. Iň soňy, adamsy Dumjuziniň oturan şäheri
;Kullab;a barıar. Bir görse, adamsy iň owadan eşiklerini geıinip,
başyna jygasyny sanjyp, tagtyna buısanyp otyr, hanymyň öleni
parhyna-da däl! Hanym taňrymyz bu ıagdaıy görüp şeıle bir gahary
geldi welim, gazabyndan: „alyň şuny meniň ıerime ıeriň
aşagyna äkidiň!“ diııär. Jynlar onuň ıakasyndan tutup idirdedip
äkidıärler. Dumuzi gaıyn agasy, güneş taňrysy Utuwa özüni ıer
astyndan gutarmagy üçin ıalbarıar. Ol hem, onuň el-aıagyny ıylana öwrüp,
gaçar ıaly edıär. Emma jynlar onuň yzyndan galmaıarlar, nirä gaçsa tapyp
getirıärler...
Bu ıagdaıa gaty gynanan hanym
taňrymyz Geştin-Anna, taňrylar ıygnagyna baryp: „Erkek
doganymyň ıerine meni iberiň!“ diıip olara ıalbarıar. Emma hanym
taňrymyz In-Anna, adamsynyň oňa
Şol hadysadan soň,
taňrymyz Dumuzi gyş aılaryny yeriň aşagynda geçirenden
soň, ıaz başynda ıeriň ıüzüne çykyp, söıgüli hanymy bilen
birleşıär. Biz bu birleşmäniň, ıeriň ıüzüne bolluk hem
bereket getirjegine ynanıarys. Şonuň üçin hem, taňrymyzyň
yerine şahymyz, hanym taňrymyzyň yerine bolsa ruhany
hanymlaryň baş tutany, ıylda bir gezek bile bolıarlar. Olaryň
bile bolan günlerinde sazandalardyr bagşylar söıgi hakda örän tolgundyryjy
hem ıangynly aıdymlar aıdıarlar, sazlar çalıarlar...
Biziň bu, täze ıyl
baıramymyza-da kesekiler eıe çykıarlar, hamana biziňki däl-de
olaryňky ıaly. Hanym taňrymyzyň adyny (In-Annaň ıerine)
;Iştar;, taňrymyzyň adyny bolsa (Dumuziň ıerine) ;Tammuz;
edip üıtgetdiler. Özleriniň başga ıurtlardaky soıdaşlaryna-da
öwretdiler. Şeılelikde, biziň ıurdumyzyň çäginden aşyp, her
ıana ıaıramaga başlady biziň bu däbimiz. Bilip bolmaz, belki-de
şeıle ıagdaı ıene-de ıüzlerçe ıyl dowam
Ludingirranyň ıatlamalary,
üçünji tabella (tagta)[13]
Bahar baıaramy we
beıleki Sumer
bir näçe atlaryň yzy türkmen
dilinde
Dingir: Sumerolog alymlaryň ykrar
etmeklerine görä, bu söz şu günki türki dillerdäki taňry (tengri,
tanry) sözi bilen birdir.
İokarda görşümiz ıaly, V.
M. Massonyň açyklamasyna görä ıyldyz (*) belgisi Altynddepe
medeniıetinde-de şeıle manylary aňladypdyr.[15]
Edil sumerlilerde bolşy
ıaly gadymy türki dillerde-de ;taňry bilen “asman” deň manyda
gelipdir, ıagny ;dengir; sözi, hem taňry hem-de asman (gök) diıen mynyda
ulanylypdyr[16].
An: Bu sözüň manysy ıokarda görşümiz ıaly
asman, uzak we ıokary ıaly manylary bardyr. Bu söz türki
dillerde-de uzak we ıokary ıaly manylarda bar. Bilşimiz ıaly ähli dini
ynançlarda “uçma;nyň (jennetiň) ıokarda, asmanda we ;tamug;yň
(dowzahyň) bolsa ıeriň aşagynda ıerleşendigine ynanylıar.
Biziň dilimizdäki ;uçma; söi hem şony aňladıar.
Şamanlaryň hem bir näçe pygammarlary uçup ıa-da uçıan haıwanlara
münüp asmana ıa uçmaha (jennete) gidıärler. Hut şonuň üçin hem,
biziň umumy türk edebiıatymyzda-da, türkmen edebiıatynda-da ;anda; sözi ıokarda,
asmanda, uçmahda we ol dünıäde ıaly manylarda gelıär. Muňa mysal
hökmünde milli şahyrymyz Magtymgulynyň şu aşakdaky
setirlerine üns bereliň:
İa Hyzyr-Ilıas ile
şa Süleıman ;andadur;
İa Selimşa
Mekke hany Ibni-sultan ;andadur;
Baıezid
Sultan-Oweıs Harykan-Migan ;andadur;
Daıanur Musa
Hasasy, mary gördüm ;andadur;
Anu: Sumerlileriň iň uly taňrysy
bolan ;asman taňrysy; şonuň ıaly hem Uruk şäherinde
ıerleşıän, sumerlileriň iň uly metjidiniň ady. Bu
sözüň ;Änew; bilen bir sözdigine şuhelenmek mümkin däldir,
sebäbiİewropalylar biziň Änew sözümizi hem Anu ıa Anau görnüşinde
ıazıarlar. Mundan başga-da
In-Anna: Sumerlileriň ;gözellik taňrysy; bolup, kä uly taňry
ANUwyň gyzy käte bolsa onuň hanymynyň ornunda çykyş edıär.
Bu goşma sözüň başyndaky ;In; sözi ikinji bölümi ;Anna; sözüne
goşulma ornunda gelıär. Bu ıerde örän manyly hem üstünde durulmaly mesele,
;Anna; sözi
;Kuli-Anna; sözüni alyp
görenimizde bolsa,
gonmak, oturmak we LI sözi bolsa ;bile; diıen manyny aňladıar.[19], [20] Netijde Kuli-Ann goşma sözüniň
manysyna taňrynyň ıakyny, taňrynyň dosy belki-de
taňrynyň guly diıip düşünıäris. Türkmen diliniň
grammatikasyna uıgunlykda ondaky aıyrgyjy adyň soňuna geçirenimizde
bolsa ol ;Anna-Kuli; bolıar.
;Anna; sözünden türkmen
dilinde-de taňry diıen manyny aňlamak mümkin, sebäbi biz ähli
dinlerde taňrynyň güni, dynç güni hem sogaply, hormatly hasaplanıan
(taňry alty günde dünıäni ıaratmak işini gutaryp, ıedinji güni dynç
gün hasaplaıar) juma gününe ;anna güni; ıagny taňrynyň güni diııäris.
Galyberse-de Anna ıa Annap sözi gadymy turan dilinde Parfia döwründe-de
;taňry; manysynda ulanylypdyr[21], hatda Parfia
şalarynyň atlarynyň düzüminde hem bar (Am-inapes). Netijede
Annakuly (Annaguly), Annaberdi ıaly atlary biziň ata-babalarymyzyň
tarapynda Taňryguly, Taňryberdi, Hudaıguly, Hudaıberdi ıaly atlara
sinonim hökmünde paralel ulanylypdyr diıip bileris.
Lu-dingir-ra: İokardaky
ıatlamanyň awtory bolan
Dumuzi: Bu
En-Lil: Bu sözüň manysy
Alym ;Helmut Uhlik;iň açyklamasyna görä, Sumer diliniň syryny
çözmekde örän uly ähmiıeti bolan ilkinji okalan sözlemleriň biri „En-Lil-ti“dir.
Onuň manysy bolsa En-lil diri(dir), azat terjime edilende bolsa „En-Lil
taňry dirilik eçilıär“ diımekdir[28]. Bu sözlemdäki
;ti; sözi
E-Kur: En-Lil taňrynyň çokunma jaıy (mejjidi)[30]. Bu goşma
sözüň birinjisi ;E; (ab, eb görnüşlerinde-de bar, ser. sözlük bölüme)
Sumer dilinde ;öı; dimekdir. Bu Sumer sözüniň ;ab; görnüşi gadymy
türkçede-de ;ab; , ;aw; we ;eb; görnüşlerinde bardyr[31]. Iknji ;kur;
sözüniň Sumer dilinde iki manysy bar (iki hili aıdylşynyň bolan
bolmagy-da gaty ähtimaldyr). Onuň bir manysy, ıokarda görşümiz ıaly
türkmen dilindäki ;gör; sözüne gabat gelıär. Ikinji manysy bolsa öňki
manysynyň tersine ;beıiklik;, ;dag;, ;depe; dimekdir(ser.sözlü bölüme).
;kur; sözi gadymy Turan dilinde-de edil ıokardaky ıaly, ;galdyrmak;, ;beıiklik;
we ;beıgeltmek ıaly manylarda ulanylypdyr we ;depe; diıen manydaky ;kurgan;
sözi hem şöndan gelip çykypdyr[32]. Häziki türkmen
dilindäki ;gorgan; sözi-de şol sözdir. Türkmensähranyň
garşysyndaky beıik dagyň örküjine, şol dagyň eteginde
ıaşaıan gadymy ıazyr türkmenleri (İazyrlular) ;İylangorgan; diııärler, parslar
bolsa oňa ;Gal-e maran; (ıylanlar galasy) diııärler.
Netijede ;E-Kur; sözi
Sumer dilinde ;Beıik öı; we ;Beıik mejjid; diıen manyny aňladıar. Sebäbi
ähli Sumer çokunma jaılarynyň adynyň öňünde ;E; sözi gelıär.
Barak: İyndam manysynda hem-de Uçah (jennet) haıwany bolan
itiň ady. Prof. K. weliıewiň açyklamasyna görä: <<
Şamanlar-da Barak atly ite münüp asmana çykar ekenler. Gyrgyzlar-da töıs
ite ;barak; diıipdirler. Oguz dessanynda ;It-barak; atly bir urugdan
gürrüň geçıär. Olaryň-da totemi, guşdan dörän bir köpek
bolupdyr.>>[33]
Biziň pikrimize
görä bu sözüň köki ;bar; bolup, işlikden sypat ısaıjy ;-ak;
goşulmasyny kabul edip, barak, baragan, ıyndam ıaly manylary aňladan
bolmaly. Sebäbi ;bar; sözi Sumer dilinde-de barmak, gitmek manyda gelıär.(ser.
sözlü bölüme)
Tigi: Tigi sözi
ıokarda görşümiz ıaly ;aıdym; diıen manyny aňladıar. ;Ti; sözi hem
Sumer dilinde (;di; görnüşinde)[34] hem-de Orhun-İeniseı
ıazgylarynda[35]
;diımek;, ;aıtmak; diıen manyny aňladıar. Onsoň ;tigi; sözüniň
manysynyň ;aıdym; bolmagy Sumer we türki dillerde bir-birine doly gabat
gelıär..
YAZ BAYRAM MERASİMİNİ
YARADANLAR
(NOVRUZ)
GİRİŞ
Tebietin
yeniden oyanmasını, qış ayazının kesilmesini ve
ilıq feslin başlayışını, onun gözel ruh veren
yaradıcılığını bütün kainat sevincle
qarşılayır. Uzaq zamanlarda yer küresinde heyatın
davamı tamamile tebietin lütfünden asılı olaraq, yazın
başlamasının başqa ezemeti ve cilvesi olmuşdur. Ona
göre de yaz bayramı bütün eller ve ölkeler arasında müxtelif
şiveleri ve başqa adları olmuşdur ve indi de davam edir.
Bu
bayramı menimsemekle ve onu özlerine vasite ederek, ona güvenib özünü
böyük göstermekle, hem de ona siyasi şekil vermek onun felsefesine
uyğun gelmir. Diger terefden bu sual yaranır ki, bu merasimin ilk
yaradıcıları kimler olmuşdur?
Yuxarıdakı
deyilenlere te’kid olaraq, bunu te`yin etmek çox çetindir, amma bu esas mesele
deyil, belke merasimlerin felsefesi insanların bir-birine hörmetle
yanaşması, yaxşı mühit ve mehebbet beslemesine diqqet
ederek şübheleri aradan qaldırmaq üçün alimlerin
araşdırmasında ilk yaradanlar ve onların haradan gelmesini
nezerinize çatdırırıq.
Araşdırmalar
esasında birinci dünya medeniyyetini, hemçinin yaz merasimlerini
yaradanlar Sumerler olmuşlar. Sumerler ilk defe olaraq yazın
ixtirası ile bütün öz elm ve tecrübelerini yazılı şekilde
başqa insanlara ve gelecek nesillere ötürerek böyük bir medeni inqilab
yaratmışlar ve ona görede S. N. Kramer Sumerleri tarixin
başlanğıcı hesab etmişdir.
Sumerlerin dili ne Sami ne de Avropa dillerine aiddir. Onlar Mesopatamiyada,
bugünkü İraq ölkesinde yaşamışlar. Onlar bu ölkenin yerli
sakinleri olmamışlar, belke 4000 il Miladdan qabaq tecrübe ve
inkişaf etmiş medeniyyetle öz ölkelerinden bu yerlere köçmüşler.
Sumerlerin esl ölkesi ve onların haradan gelmeleri haqqında alimler
müxtelif nezerler vermişler. Müasir Sumerşünas Prof. Kramer ömrünün
40 ilini
İran tarixşünası Mehemmed Cevad Meşkur onların
esl veteni Xezerin cenub-şerqi (Türkmenistan) verir. Will Dorant öz böyük
eseri „Medeniyyet tarixi“ kitabında dünya medeniyyet merkezi Anonun
mürekkeb ve dolaşıq yolları altında, Sumer ve Elam
medeniyyetinin menşeyi Aşqabadın 14 kilometrliyinin şerq
terefinde olan Ano medeniyyetinden qabaq bilibdir, hemçinin Sumer ve Moğul
dilinin bir-birine oxşarlığınada işare edibdir
(teesüfle bu bölüm fars tercümesinde silinibdir).
Yeni nezeriyelerden birisi de Prof. Werner
Steinın nezeridir. Bu nezeriyeye göre Sumerlerin dili Altay türklerinin
dilleri ile oxşarlıq teşkil edir, diger terefden şekil ve
yazı simvollarının dağ ve dağlıq formaları
ile birleşmesidir ki, öz mebedlerinin şekillerinde ve
izahlarında vermişler. Çünki Sumerlerin sonrakı yurdlarında
dağlıq olmamışdır.
Rus arxeologiyasının atası
Nikolskinin nezerine göre bugünkü Türkmenistanda ele gelmiş qaynaqlarda
qedim Türkmenistanla Beynennehreyn arasında derin elaqe olduğunu
gösterir ve ehtimalen Sumerler Aşqabadın Kupet
dağlarının eteyinden Beynennehreyne köçmüşler. Başqa
rus arxeoloqu F. Mason Türkmenistanın Altın-depe
torpaqlarının qazıntılarında Türkmenistan
medeniyyetile Beynennehreyn arasıda derin elaqeler olduğunu gösterir,
hemçinin yazılı şekilleri Altın-depe ve qedim Sumerde
olduğunu bildirir.
Sumer dilinin ve medeniyyetinin türk dili ve
medeniyyetile bir kökden olduğunu F. Hummel bele izah edir:
İnkar olunmaz qaynaqlardan bele me’lum
olur ki, Sumer dili ile Altay ailesinde olan Ural-Altay dilleri ile derin elaqe
vardır. Buna işare etmeliyik ki, 3000 il bundan qabaq Sumer dilinin
rahibler terefinden qorunub saxlanması, hemçinin Altay dillerinin 700
ilden beri aşkar olduğuna göre bu dillerin bir-birine derin
yaxınlıği bu cüreti bize verir ki, bele qohumluğa diqqet
verek.
Misal üçün:
|
sumerce |
ab |
abba |
omma |
aqarın |
Aqar |
aay |
din, til |
dinqir |
|
qedim türkce |
eb |
|
|
karun |
Ekin |
ay |
tri, tin |
tenqiri |
|
Şerq türkcesi |
|
aba |
qoklan |
|
|
|
|
|
|
yeni türkce |
ev |
|
|
qarın |
|
|
|
|
|
moğulca |
|
ebu-qen |
eme-qen |
|
|
|
|
|
|
azerbaycanca |
ev |
yaşlı kişi |
yaşlı qadın |
qarın |
Ekin |
ay |
diri |
tanrı |
|
türkmence |
|
|
emme |
|
|
|
|
|
Yuxarıdakı deyilenlere esaslanaraq
Sumer ve Ural-Altay dillerindeki yaxın elaqeni iddia etmek olar. Bundan
elave mifoloji sahesinde dini inamlarda ve ev heyvanlarının növünde
de çox derin elaqe görünür ve daha artıq bunların
yaxınlığını te’kid edir.
İşare etdiyimiz meseleye göre dünya
medeniyyet tarixinin alimleri bele neticeye gelibler ki, ilk defe olaraq
yazın bu merasimler ve en’enelerine aid olan sened Sumerlerindir.
Biz aşağıdakı azerbaycan
ve fars diline çevrilmiş metni sizin nezerinize çatdırırıq.
Bu metn yaz
bayramının dastanını, hem de ona aid olan merasimleri izah
edir.
Bu metni hörmetli Prof. Elmiye Çiq Sumerlerin lövhelerinin
yazılarından oxuyub ve tercüme edibdir. Hörmetli Elmiye xanım
Çiq 60 il ömrünü Sumerlerin medeniyyetini, dini inamlarını,
onların yazılarını öyrenmesine serf edibdir. Bu alim son
illerde Kramerle birge işlemişdir. Alman metninide Prof. Kramerin
me’lumatlarından götürmüşük.
YENİ İLDEN İLK XATİREM
Uşaqlıq dövründen en birinci yadımda qalan xatire
kütlenin heyretli ve şuluq hereketi böyük me’bede doğru idi.
Hamı bir-birini tanrımızın ilahemizle evlenmeyi münasibetile
sevincle tebrik edirdi. Bu tebriklerin me’nasını başa
düşmürdüm. Qabağa getdikce musiqi aletlerinin neğmeli sesini
daha gur eşidirdik. Men hevesle olacak hadiseleri gözleyirdim. Axirda bir
böyük meydana girdik. Yeni tikilmiş böyük Ekur me’bedi uca minaresile
qarşı terefden göze çarpdı... Bu tenteneli merasim
başımı çox qatmışdı. Sonralar bele bir fürseti
elden vermirdim. Böyüdükde yeni bayramın dastanını yazmaq
qerarına geldim, buna görede çoxlu araşdırmalar aparib,
sorğular etdim. Mektebde onun en kiçik xırdadalıqlarini da
öyrendim. Cüretle onun nezme çekilmiş metnini yorulmadan defelerle oxudum.
Onu da qeyd edim ki, biz şer ve şair seven xalqlardanıq ve onun
üçün sözlerimizi şerle ifa edirik. Etdiyim araşdırmalarda bu
neticeye geldim ki, yeni bayramın yaradanları biz Sumerler
olmuşuq ve onun hekayesi beledir:
Sevimli ilahemiz İnanna Venus ulduzundan
gelibdir ve ya bu ulduzla böyük elaqesi var. Bize göre bu ulduz çox isti bir
ulduzdur. Bu ulduzun istiliyini ata-babalarımız nece bildiyini mende
bilmirem. İstimi? Onuda bilmirem. İnanıram ki, bu ulduzun
istiliyi ilahemize istilik ve cinsi qüvve bağışlayır. Ona
görede onu eşq ilahesi adlandırırıq, eşqi ve aşiq
olmağı bize öyreden o olubdur. Eyni zamanda nifret ve ixtilaf da bize
ondan irs yetişib. Bütün müharibelerde rehberlik ve şahların
qelebe qüvveside o olubdur. Ilahemiz hedsiz gözel ve cazibeli olduğu üçün
çoxlu isteyenleri olubdur. Onlardan biride gecemizin tanrısı
yanıqlı Domuzi olmuşdur. Biz qedim zamanlarda bir Domuzi
şahın olduğuna inanırıq. Padşahlarımız
özlerine çoban leqebi vermişler, sebebi belke de çobanın
qoyunları, padşahların da xalqı qorumasıdır.
Domuzi padşahın milletimizin yanında çoxlu hörmeti vardır,
belke de onagöre ona tanrı gözüile baxırdılar ve ya
doğrudanmı o tanrı idi ? Onu da bilmirem.
İlahemizi isteyenlerden birisi de Ankimdo
tanrısı olmuşdur. Bunların her ikisi ilahenin üreyini ele
getirmek üçün reqabet aparirlar, biri istehsalından süd hediye getirir ve
obiri pive, biri quzu kesir, obiri geyim hedye edir. Amma ilahenin üreyi ise Ankimdoya
bağli olmuşdur. Amma Dommuzi ilahemizin qardaşinin vasitesile
ilahe ile evlenir. Günlerin bir gününde ilahemiz bacısı şahzade
xanım „Ere şekiqal„ yer altınin hakimini görmeye getmek isteyir,
eceba oranın hakimiyetin elinemi keçirdmek isteiyirdi? O, bilirdi ki, yer
altı dünyasına geden qayıtmaz. O, özünü ilahe sanıb
bacısı ise hakim bilirdi, yer üzüne yeniden qayitmağa ümidi
varıdır, amma buna baxmıyaraq ilahe öz vezirine
tapşırır: Üç güne qader yer üzüne qayıtmasam tanrılar
cemine gedib ve meni ordan qurtarmağa yalvararsan.
İlahe öz gözel ve şahane paltarlarını geyir ve bütün qızıllarını taxır, „Şaqqoray„ tacını başına qoyub ve debdebe ile yer altı dünyasına gedir. Birinci qapıdan girerken, qapıçı ona deyir: Bu veziyetle hara gedirsen? İlahemiz cavab verir: Görmürsenmi, men eşg ilahesi İnannayam va bacımı, sizin melekenizi görmeye gedirem, qapıçı deyir: Her kim olursunuz olun buraya gelen buranın qanunlarını bilmelidir, paltarınızdan birini çıxardın ve onun paltarlarından birini çıxardır, ilahe yeddi qapıdan keçerken bir paltarın çıxardı