Türkmen Bedöw
Atynyñ
Taryhda Galdyran Yzy
Üstümizdäki asyryñ
ortalarynda ylmy gazuw barlagyñ netijesinde Altaý
daglarynyñ Pazaryk depesindäki gonomçylykdan buz
örtgüsiniñ astyndan at jesetleri tapyldy. 3 müñ ýyl
mundan ozal ýere düýnelen ol atlaryñ keçeden örtgüsi
bolupdyr. Özi hem aýry-aýry atlar, häzirki türkmen
bedöwlerine gaty çalymdaş edýär. Olar dik aýak,
dik boýun bolupdyr. Atlar, öz eýeleri bilen
jaýlanypdyr. Bu hakda gadymy Gorkut-Ata we beýleki eposlarmyzda
gymmatly maglumatlara gabat gelinýär. Şol döwürdäki
garaýyşlara görä, atlar, ölüler dünýäde
öz eýelerine hyzmat etmelimiş. Bir batyr ýigit
dünýäden ötende, onuñ atynyñ gurugyny
kesýärmişler hem gözlerden gan ýaş akdyryp
ýas tutýarmyşlar. Bu hakda baryp 6-nji asyrda yslam dinini
ýaýratmak maksady bilen Oguzlaryñ arasyna siýahat
eden arap ilçisi Ibn-Fadlen/Fozlan hem gyzykly maglumat beripdir.
Türkmenleriñ
dik boýun, dik aýak, ýyndam atlaryna «Han» urugundan bolan
Hytaý/Çin hakanlary hem aşyk bolupdy. Olar, türkmen atlaryny
«Jennet bedöwleri» diýip sypatlandyrypdyrlar. Hytaý hany
öz leşgeri üçin bu atlardan edinmegi ýüregine düwüpdir. Ol pul
baryny dökübem, hiýle-aldaw ýoly bilenem şeýle
atlaryñ öz at-hanasynda bolmagyny isläpdir. Hakan at
bermeklerini sorap, türkmenlere ilçi ýollapdyr, gelnen ylalaşyga
görä türkmen hany ýylda 30 sany at Çyn-maçyna bermeli
bolupdyr.
Görogly dessanyda ganatly atlar,
deñiz gulany, esasanam Gyarat barasynda söhbet edilýär.
Gyarat öz akyly-paýhasy bilen mydama Görogla
ýoldaş-syrdaş bolup, ony howupdan-hatardan gorapdyr. Hatta
dessanyñ «Gyarat ogurlanşy» şahasy oña
bagyşlanypdyr.
8-nji asyrda Bagdad Halyfatynyñ
goşunynda Türkmen bedöwleri mynasyp orna eýe bolupdyr. Türkmen
bedöwi dünýä atçylygynyñ gözbaşy
diýip, belli inglis Atşynaslar B.Lauffer we P.Yate jaý
ýerinde nygtapdyrlar. Olaryñ aýtmaklaryna görä,
hatta inglis patyşalyk urugunyñ tohum atlary hem Türkmen
bedöwlerinden emele gelipdir.
18-nji asyrda Nedir şa, Hindistana
ýöriş etmekçi bolanda has çydamly atlara mätäç
bolupdyr. Seýisleriñ maslahatyna görä, ol arap atlary
bilen Türkmen bedöwlerini garyşdyryp, «Çinaran» diýen
tohmy emele getirýär. Bu atlar örän ýüwrük hem
uzakçyl bolupdyr.
Şol asryñ 2-nji ýarymynda
Gajar şazadasy Horasan häkimi Abbas mürze Saragyta galasynya
hüjüminde ýüzlerçe Türkmen aty talapdyr we bu habary buysanç bilen
derhal Tehrana bildiripdir.
20-nji asryñ başlarynda Türkmen
atlarynyñ ykballary edil öz eýeleri ýaly
örän ýowuz bolupdyr. Laçyn, Nar-agyz, Gyýrdäli,
Akbilek we Meleguş ýaly bedöwler rusdyr inglis
offiserleriñ añlaryny añk edipdir.
1914-nji ýylda- 1-nji jahan urşy
ýyllarynda orsýet patyşasy front üçin Türkmenlerden at hem
ýigit bermegini talap etýär. Türkmenler oña
garşy bolup, aç-açan baş göterýärler. Muña
garamazdan ýüzlerçe at urş meýdanlaryna
sürülýär, şeýle-de Aşgabat-Moskova arasynda
«dostlyk» nyşany hökmünde at ýörişini
geçirýärler.
2-nji jahan urşunda Maryda
ýörite atçylyk birgadasy döredilip, ýüzlerçe at fronta
ýollanýar. Olaryñ bir topary eýeleri ýaly
watana dolanyp gelmeýär.
1950, 1960-nji ýyllardan soñ
Türkmenistanda et plany dolmadyk mahalynda ne gözel atlar kesilip,
başga respublikalara iýberýärler. «At eti, atam eti»
diýen Türkmene şeýle jenaýaty etdirdiler.
Ýatan ýeri ýagty bolan şahyr Kerim Gurbannepes
bu hakda şeýle janygypdy:
At planyny öwrüp et planyna,
Bedöwleri ete tabşyran
nadan,
Indi, ne-ha at hananyñ
ýanynda,
Ne-de öz postunda görner
ýañadan.
Bedöwleriñ ete
berilşi hakda,
Obalaryñ biýrinde
bolan ýygnakda,
Segsen bäş
ýaşynda, ilkinji gezek,
Tribuna çykanmyş Gulmyrat akga.
Şonda
şeýdiýipdir Gulmyrat ata:
Kim-kim ýene-de kast etse
ata,
Olaryñ özlerini
tabşyrys ete
Elbetde, azajyk geçse-de öte,
Örän hak aýdypdyr
Gulmytat ata.
Bedöw entek-entek çar paýa
galyp
Gider, asyrlaryñ
çuñlugyna gider.
Dünýä gözellerini
añk etse bili,
Mert bakyşy, mert ärleri
añk eder.
Dünýäde
hiýç haýwan deñeşip bilmez
Onuñ
akyly hem edebi bilen
Dünýäñ
mallaryndan bir döwlet düzseñ
Prezidenti
Türkmen bedöwy bolar.
Orazmyrat Gurt diýen ildeşimiz
«Türkmen sesi» gazetiniñ 1992-nji ýylyñ 4-nji sanynda
belli ”Meleguş” at barada şeýle gürrüñ beripdir:
«20 ýyl töweregi mundan ozal
Türkmeniñ Meleguş diýen belli atyny Sovýet
hökümeti inglis patyşasyna sowgat berýär. Şol aty alyp
giden seýis öwürlip gelenden soñ: «galan ömrümde
başga ýurde at alyp gitmen» diýip şert edendigi
gulagyma degdi. Seýisiñ beýle kesgiýtli
netiýjä geleniniñ sebäbi nämedir
oýdýärsiñiz ?
Meleguş janawar seýis bilen
boýur-boýur aglap hoşlaşypdyr, şu goşgy-rowaýatyñ
döremegine sebäp bolan hem şol seýisiñ, şol
bedöwüñ, şol porsatdaky gözgyýny kamaty boldy...
Biz senden razy, biz senden
hoşhal,
Men ilime gidýän
hoş gal,
Diýenimde seniñ
gözleriñ garap,
Gözlem dumanlandy,
göwräm sandyrap.
Hasratyñ kölgesi
düşen gözleriñ,
Uzakdaky türkmen ilin sorady,
Öz ilinden aýra
düşen ýüregiñi,
Aýralygyñ ajy
ýeli darady.
Gözleñ
Baba-Arabyñ çaýryn küýsedi,
Gözleñ
Aşgabadyñ baýryñ küýsedi,
Gözleñ diýdi
Häzir Türkmen asmany
Gümbürdäp üstümden çabga
guýsady.
Gara-gumdan ösýän
gyzgyn şemala,
Kükrek gerip alyslara çapsadym,
Aryp gelip, mañlaýymy
syýpaýan
Goja seýisiñ
ýyly mährin tapsadym.
Ol seýis ýok,
Ýok ýüregim Gara-gum
Men ýüreksiz
ýaşamaly bu ýerde.
Meñ ýüregim
gysýar diýip haýyşym
At ibermäñ mümkiýn
bolsa, eger-de.
Şu sözleri okadym-da
gözleriñden
Syýpadym
mañlaýyñy hem egdim başym.
Ellem seniñ göz
ýaşyñy süpürýär,
Dillem diýär:
Hoş-gal Meleguş.»
Türkmen bedöwniñ ykbaly hemme
ýerde bir meñzeş bolmandyr. Eýran patyşasy
Mämetreza şanyñ hökmi bilen 1960-nji ýylda
Pakistandan getirlen atlar bilen Türkmen bedöwniñ tohumy
garyşdyryldy. Her-niçikde bolsa Eýran Türkmenleri
başardyklaryndan öz bedöwleriniñ tohum arassalygyny
saklamaga syýnanşyp gelýärler.
Eýranyñ
gadymy Gürgen/ häzirki Kümmetgowuz, Bendertürkmen we Akgala
şäherlerinde bahar hem güýz pasyllarynda at
ýaryşlary geçirilýär. Öñler
Türkmensährada ýylky sürileri sonarlyklarda erkana
agyp-dönýärdiler. Hazar deñziniñ
ýakasyndan, Kümmediñ demirgazygyna we ol ýerden
Halat-nebiýniñ daglaryna çenli ençeme ýylky süri bolardy.
Arman, indi ol süriler ýok. Dag kemerlerinde önüp-ösen alty
aýlyk taýlary süýtden kesip, dura-bara keçe,
ýapynja, eýer we uýan bilen öwrenişdirip,
münüş öwredip, bir ýaşanda ýaryşa
goşýarlar.
1991-nji
ýylyñ 2-nji iýulynda sagat 19.45 de Swedeniñ
merkezi televizýonynyñ 1-nji kanalynda
”Dünýäniñ iñ gymmat atlary” atly tele gepleşik
berildi. gepleşik Gürjüstanyñ paýtagty Tiblisiñ
golaýyndaky atçylyk meýdanyndan taýýarlanypdyr. Bir
ýanda atlar satuwa hödürleýäri, aýry tarapda elleri
vidio kameraly daşary ýurtly söwdügärler
görünýärdi. Atlaryñ barysy diýen ýaly
Türkmen atlarydy, sebäp dikter yzyny üzmän «Ahak-teke» sözüni
gaýtalaýardy. Bir aty 35 müñ ameykan dollara, ýene
biýrini 40 müñ, Almaz diýen aty bolsa 238 müñ
dollara satyn aldylar.
Howa-da! Türkmeniñ
baýlygynyñ dargap gitmedik ýeri barmy näme? Bu-da
birisi. Türkmenistan öz milli garaşsyzlygyna gowşandan
soñ at hödürlenmeginiñ öñi alnar
diýärdik welin, tersine atlar dört ýana sowgat berlip
başlandy. Hatta ata nähiýlli münülýänni
bilmeýän Eýran prezidenti Refsanjy ýalylara hem
Türkmen aty sowgat berildi. Elbette Türkmeniñ parasatly we
hüşgär janawary bir bada öz arkasyna münen adamyñ
kimdigini saýgaryp, ony baş-aşak göýberdi.
Niýazovyñ Rus prezidenti B.Yeltsine sowgat berilen atyñ
Orsýetde açlykdan hem horlukdan ölendigini eşitdik. Guy
mundan buýana «Preñde gyratyñ owazy gelmesin».
Islamy hökümetiñ baştutany
hakyýkatdanam Türkmen milletine we onuñ ganatyna hormat
goýýan bolsa Amerikadan, Angelýadan Kanadadan satyn alynan
atlar bilen Türkmen atyny garyşdyryp, Türkmen bedöwniñ tohmuny
ýok etmäge syýnanyşmazdy. Bu barada Tehranda çap
bolýan ”Keýhan sporti” jurnaliniñ 1992-nji
ýylynyñ 12-nji Maýynda bir habar
ýerleşdirlipdir. Şeýle-de Tehran gazetlary 1993-nji
ýylyñ 26-nji ýanwarynda Kümmetde bir atçylyk ýardam
söýer jemgiýetiniñ döredilenden habar
berýär. Jemgiýet öz esasy maksadyny tohum
atlaryñ gorap saklanmagyny öñe sürüpdir, emma birnäçe aý
geçip, geçmänkä jemgiýet 94-nji ýylyñ
oktiýabrinde Türkmen atlaryñ köpçülikleýin satuwa
goýulýandygyndan habar berýär.
At süññi halal janawardyr.
Onuñ görkäne keşbi, gaýraty, paýhasy we
wepadarlygy barasynda ýazsañ ýazyp oturmaly.