Akmyrat Gürgenli

Türkmen şäheri Gürgeniñ

taryhy barada kelam agyz söz

(Türkmen students internet sityndaky islegine cogap)

Baryp biziñ eýýamymyzdan 3000-4000 ýyl öñ, ilkinji taryhy çeşmerlerde şol sandan grekleriñ/ýunanlılaryñ belli taryhçysy Heredotyñ eserinde «Hirkany», «Girkany» ady bilen tanalyp gelýän Gürgen şäherimiziñ ady Yrza şa Pähleviniñ döwründe ogurlandy we ol Ästrabada berildi, şeýdibem gidip ýatan taryh galplaşdyryldy.

Türkmensährany baslyp alnandan bir ýyl soñra 1926/1305–nji ýylda Yrza şa bu ýerlere gezelenje gelýär. Türkmensährany aýlanyp çykandan soñra ol Ästrabada barýar. Okap, ýazyp bilmeýän, sowatsyz patyşa bu şäheriniñ adynyñ manysy soraýar, ondan beter sowatsyz geñeşçileri: «gatyr abat» diýýärler. [äster-gatyr] Emma onuñ hakyky manysy «Ýyldyz abat» bolmaly [äster- latinçada- star- ýyldyz] Şäheriñ belentlikde ýerleşenidigini nazara tutsañ onuñ beýle bolmagy ahmal.

Gatyryñ adyny eşiden sowatsyz Yrza şa: «Ýok, bu aty halamadym, şähere başga at tapıp dakıñ» diýär. Onda töweregindäkiler: «Türkmenleriñ Gürgen diýen şäheri bar, ol ady alaýlıñ» diýp maslahat berende, şah: «haladym, ol ady olardan alyñ-da bu şähere dakyñ, Türkmenleriñ Gürgen şäherine bolsa Gonbed-e Gabus dakyñ» diýär. Şeýdip bu sebtiñ taryhynda uly ýalñyşlyk, bulaşyklyk döredilär. Şondan soñ Gürgeniñ gadymy taryhyna degişli ähli waklar Ästrabadyñ taryhyna berilýär. Ästrabadyñ öz taryhynda bolup geçen wakalar-da ýene bu şähere(Ästrabada) degişli edilýär, şeýdip, Türkmenlere degişli wakalara olaryñ taryhyndan alnyp başgalara berilýär.

Gürgen, Türkmen medeniýetiniñ sallançagydyr

Gürgen adınıñ gelip-çykyşy: Ähli Türki halklaryñ şol sandan Türkmenleriñ mifologiýasynda (hemasy dastanlarynda) Gurduñ uly rolunyñ bardygy hemmelere mälim bolsa gerek. Rowaýatlara görä, Gurt, Türkleriñ nesilbaşy bolan çagany öz penasynda saklap, soñra olaryñ «Ergen kon»dan ata ýurtlaryna aşmagyna ýardam edip, ýol beledi boýlar. Şondan soñra Türkler baýdaklaryna gurduñ kellesini nagyş edýärler. Gurt mukaddes saýylýar, hatta henizem «gurt ýüzi mübärekdir», täze çaga doganda «gurt tutduñmy, gutly bolsun», «gurt geldi, gut/mukaddes geldi» diýen nakyllar ýörgünli. Ýañy ýakynlara çenli Türkmensährada gurduñ dişinden hem tüýnden dagdan, doga-tumar edip çagalaryñ boýnuna dakardylar… Gurt bilen baglanşykly aýdara zat kän ýöne temamyz bu däl.

Pars taryhçylary bu ýeriñ adyny Gurt sözünden terjime edip onuñ parsça görnüşini alyp göterdiler. Olar öz sözlerine delil getirip, hamana Heredot,da ol «Hirkan, Wereg» diýlip ýazylypdyr diýýärler, rus taryhçylary-da parslar ýaly oña şeýle many biçipdirler. Aslynda, bularyñ barysy toslanyp tapylan, şol başda aýdyşymyz ýaly, Gürgen, biziñ mifologiýamyzda güýçli rol oýnan Gurt adynyñ terjime edilen görnüşidir.

Gürgen medeniýetiniñ çäkleri

Öz adyny bu jülgäni sudan gandyryp gelýäñ akara/derýa beren[Gürgen derýasy] bu ýaýlada ägirt ulı, şan-şöhratly medeniýet döredi. Şadepede, Türeñdepede, Kümüşdepede we Narlydagda/Halat nebide ýerleşen şol medeniýetiñ bir bölegi bize mälim edildi, heniz mälim bolman galan taraplary gaty köp. Şonda Gürgen ýaýlasynda 6-7 müñ ýyllyk medeniýetiñ bardygyna dünýä göz ýetirdi. Dünýä belli arhioloklar Amerikanly Wulsen, Swedenli J.Arne we başgalar gazu işlerinde muny subut etdiler.

Gürgen ýaýlasy bilen Dah,laryñ (häzirki Daz,laryñ) ata-babalary ýaşan Dehistanyñ aralygynda gadymy medeniýetiñ galyndylaryny Türkmenistanly alymlar şol sandan prof. Ýegen Atagarryýev dagy ýüze çykardylar. Araplarda «g» harpy bolmanson bu şähere Gürgen diýmegiñ deregine «Jorjan» diýýärler. Oarta asyrdaky çozuşlaryñ ylaýta-da Mongollaryñ hüjüminde Gürgen medeniýeti şol sandan häzirki Gürgen şäherimiz dargaýar. Soñra tebigi betbagytçylyklar–ýer yranma şähir düýbünden diýen ýaly ýok boldy. Şeýdibem biziñ gadymy Gürgen şäherimiz diñe ýykylman galan Kowus patyşanyñ ýädigärligi zererly öz ömrüni dowam etdrip geldi. Men bu kiçijik makalada Gürgen şäherimiziñ taryhy barada jikme-jik durasym gelenok-da onuñ adynyñ namartlyk bilen alnyp, Ästerabada dakylşy hakda durmakçy.

Gürgen atynyñ deregine oña Gonbed-e Gabus dakylmagy-da geñ zat. Eger şu pikirden ugur alsak onda Tahrana-da «Gonbed-de Şehýad», Fransiýanyñ paýtagty Parisa «Gonbed-e Eýfel» we ş.m dakylmaly-da. Ýa-da birsiniñ kellesinde saç bolmasa, onuñ adyna derek mysal üçin «Kel han» diýmelimi?!

Ýok! Gardaşlar biz bu babatda giýñ kompanýa alyp baryp, Gürgene öz hakyky adynyñ gaýtarylyp berilmegi ugrunda alada etmeli. Diñe şeýdilen ýagdaýynda bu ülkäniñ hakyky taryhyny öwrenip bileris hem ony ebedileşdirip bileris. Ýöne häzir gyýnansagam obadyr şäher atlarymyzyñ barha parslaşdyrylmagyna gerekli protesti/nägileligi görkezip bilmän gelýäris. Bu babatda il arasynda sözleri geçýän Türkmen ahun-mollalarynyñ paýyna köp zat düşýär.

Sözümi jemläp aýtsam,

Gonbed-e Gabusuñ hakyky aty GÜRGENDYR

27.11.2005