Akmyrat Gürgenli

Gürgen radio stansiýasynyñ düýni we bu güni

Türkmenleriñ ýaşaýan döwletlerinde boluşy ýaly Eýrandaky Türkmenleriñ-de ene dillerinde gepleşik berýän Gürgen şährinde bir radio stansiýa bar. Şular ýaly radio gepleşikler Irakda, Owganystanda-da bar. Türkmensähraly Türkmenleriñ Gürgen radio stansiýasynyñ ýola goýulmagynyñ sebäbi we onuñ maksatlary barasynda diñleýjilerimize maglumat bermegi makul gördük.

1956-njy ýylda häzirki Gürgen şäherinde 10kw güýjli radio stansiýa ýola goýuldy. Radionyñ ýerleşen jaýy, şäheriñ şol wagtky post/poçta we medeniýet öýi «Talar-e ferheng we huner» bolup, oña ”Edare-ýe ettelat we radio” dilerdi. iki ýyl soñra 1958-nji ýylyñ august aýynda ilkinji gezek Türkmen dilinde gepleşikler berilip başlandy. Bu işden maksat, pars dilini bilmeýän Türkmenleriñ arasynda patyşany mahabatlandyrmakdan we Türkmenleriñ Aşgabat radiosynyñ gepleşikleriniñ diñlemegine böwet döretmekden ybaratdy. Ikinji tarapdan-da halkara sahnasynda Eýranda ýaşaýan milli azçylyklaryñ milli we medeni hak-hukuklaryny hormatlaýanlygyny täsirini döretmäge niýetlenipdi. Şu jehetden bu syýasast edil soviet saýuzy döwründe kommunistleriñ ýöreden daşky görnüşi milli, içki mazmuny boýunça soviet diýen syýasata çalym edýär. Bu barada Aşgabadyñ mañlaýynda ýerleşen Bujnurt şäheriniñ häkimi Sedekýany, 1953-nji ýylyñ 2-nji iýun aýynda 2/137 nomerli Hurasan welaýatynyñ häkimine ýazan hatyna şeýle dilipdir:

Gizlin hem göni

9-njy welaýatyñ häkimine

Hormat bilen 64 nomerli iberlen hatymyñ dowamynda bu edera öz garaýşyny bu ýerde ýaşaýan iýlat barasynda ýene şeýle bildirýär:

Araçägiñ ýakasynda ýaşaýan Türkmenleriñ köpüsinde radio bar. Olar pars dilini düşünmeýän-dikleri üçin, daşary ýurtdan berilýän we olara zyýanly propaganda edýän radio gepleşikleini diñleýäerler. Meniñ pikrime görä türkmenler-de Yrany söýmek duýgusyny oýarmak üçin Maşat ýa-da Tehran radio stansiýalaryndan olaryñ öz dillerinde gepleşikler berilse örän ýerlikli bolar. Bu barada barlag işleriñ alnyp barylmagy ugrundaky çäreleriñ amala aşyrylmagyny haýyş edýärin.

Hormat bilen: Bujnurt şäheriniñ häkimi

Sedekýany

Hatyñ bir nusgasy içeri işler ministerligine-de iýberildi.

Gürgen radiosynyñ ýola goýulmagynda diñe içki meseleler täsirli bolman, eýsem sowuk urşy ýyllarynda Amerikanlaryñ Eýranyñ demirgazygynda şol sanda Türkmen topragyndan peýdalanyp, bäsdeşi bolan SSSR-e garşy hereketleri-de sebäp bolupdyr. Şol merkezleriñ birisi Marawadepäniñ garşysyndaky Ýekeçynaryñ golaýynda döredilen radar sistemasyny agzamak bolar. Bu barada Eýranyñ şol wagtky razvedka gullugy SAVAK-iñ ýolbaşçysy Huseýin Ferdust «Ýatlamalar» kitabynda” şeýle maglumat berýär:

”Amerikanlylaryñ bu radar sistemasyny haçan döredendikleri barasynda biziñ gizlin gullugymyz SAVAK-da maglumat ýok, ýöne 1960-njy ýyllarda men bu edarada işe başlamda eýýäm Amerikanlylaryñ Türkmensährada iş alyp barandyklaryny anyp galdym. SAVAK edarasynyñ 4-nji bölüminiñ başlygy jenap Kengerlu-nyñ beren maglumatlaryna görä bu radar 5000 km-likden sesleri eşidip bilýän güýje eýe bolup, bütin Türkmenistany öz içine alyp bilipdir.

Gürgen radiosynyñ ýola goýulşy we onuñ maksatlary barasynda Türkmenistanñ ylymlar akedemiýasynyñ Şaja Batyrov adyndaky taryh inistitutynyñ Gündogary öwreniş bölüminiñ alymy Serdar Ataýev 1990-njy ýylda çap etdiren ”Gürgen radio stansiýasy we onuñ ideologiýasy” atly kitapçasynda şeýle diýýär:

”2-nji jahan urşundan soñky ýyllarda Amerikanlylaryñ Eýrana edýän täsiri ýene-de güýçlenýärdi. 1950-nji ýyllaryñ ahyrlarynda Eýranyñ Şasy Mämedreza şah, sosýalyzm ideýasynyñ Eýrana aralaşmagynda heder edip, Türkmenleriñ ýaşaýan topraklarynda olaryñ dilinde Radio gepleşiklerini ýola goýmak hakynda karar çykarýar. Munuñ gurulşyna 1956-njy ýyllarynda başlanýar we oña Amerikan injinýerleri kömek berýär.”

1965-nji ýyldan başlap M.R.Şa we onuñ Ak ynkylabynyñ has mahabat-landyrylýan ýyllarynda Gürgen radiosynyñ täze binasy Gürgen şäheriniñ şol wagtky «Şalykuby» köçesinde iki gat jaýa göçrüldi.

Pählevi rejiminiñ ähli propaganda hereketlerine garamazdan, Gürgen radiosynyñ Türkmen bölüminiñ işgärleri Latyp Güli, hanym Huma Lor, Annagurban Gylyçtagany, Çarşemguly Meherju, Hajymuhammet Gylyçy, Huşeng Gülmähemmedi, Ännebibi Güli, Musa Jürjany we Hydyry dagy Türkmenleriñ medeni añ-düşünjelerini ösdürmekde gaýrat edýärdiler.

Gürgen radiosy her gün Eýranyñ milli gimni, (srudy) bilen başlaýardy, onda patyşa mahabatlandyrylýardy.

Gürgen radiosynda hökümetiñ syýasatyny propaganda etmegiñ ýany bilen Türkmensähranyñ habarlary, daýhanlar we maldarlar, Nazdurdy Nuşyn we Nurberdi Jürjäniñ tagallalary bilen anna günleri Maşatguly Gyzyl, Muhammet Berazende Gojuk we Settar Sowgy ýaly şahyrlaryñ gatnaşmagynda ”Goşgular” gepleşigi, çagalar hakynda ýörite gepleşikler berilýärdi.

Radionyñ Gürgen şäherinden Türkmenleriñ köplük bolup oturýan Kümmetgowuz şäherine geçirilmegi ugrunda köp alada edilse-de ol häzir bu güne çenli amala aşman gelýär.

Patyşa rejimi agdarylndan soñra Gürgen radiosynyñ müdüri edilip, Hasan Beýkini bellendi. Şol döwürde Türkmensährada avtonomiýa gazanmak ugrundaky göreşler gün saýyñ möwç alýardy. Hökümet bilen Türkmenleriñ syýasy ýolbaşçylarynyñ arasy açylyp ugrady. Türkmenler Gürgen radiosyna onçakly kontrol edip bilmeýärdi. Şol sebäpden olaryñ hereketleriniñ radiodan berilmegi, dura-barada kesilip başlandy. 1980-nji ýylyñ ahyrlarynda bolsa Türkmensähraly syýasy liderleriñ atylyp öldürilmegi we Sährada höküm süren terror atmosfera zerarly Gürgen radiosynda hatta Türkmenleriñ hereketlerini ýazgaryan gepleşikler berildi

1983-nji ýyllarynda Gürgen radiosynyñ başlygyna Yslamy hökümete wepadarlygyny doly subut eden Halymberdi Adel diýen Türkmen getirildi, ol şol bir wagtyñ özünde baş weziriñ sünni musulmalar boýunça geñeşçisidi. Onuñ döwründe orta okuwuny tamamlan birnäçe Türkmen ýigidi işe alyndy, olardan köpüsi soñra işden kowulan ýa-da özleri giden hem bolsa, işläp ýörenleri-de bar.

Yslamy hökümet şol ýyllardan başlap, anna günlerinde ýarym sagatlap Türkmen dilinde televizýon gepleşiklerini-de ýola goýdy. Eýran radio we Televizýon merkezinde, Yslamy ynkylaby goñşy döwletlere ýaýmak maksady bilen ”Serhetden daşary” bölümi açyldy. Onda araçäkde ýaşaýan ozalky Soviet jemhuriýetleriñ halkalrynyñ dillerinde Radiodan gepleşikler berilip başlandy, şol esasda Ermeni, Azeri dillerinde gepleşikler efire berilse, Türkmenlere gezek gelende, Rus dilinde gepleşikler taýýarlanyp, Gürgen we Maşat şäherleriniñ radio merkezlerinden Türkmenistana niýetlenen gepleşikler goýberilýärdi. Onuñ näme üçin Türkmençe bermeýändigi, kader ýetmezçiliginden däldi, Gürgen radiosynda işleýän Türkmen işgärleriñ eneçemesini Tehrana alyp gidipdiler.

Häzir Eýran radiosynyñ dürli dillerde beýän gepleşiklerini internet arkaly diñläp bolýar. Onda Bluç, Kürt ýaly dillerdäki gepleşikleri diñläp bolsa-da, Türkmen dilindäki gepleşikler internetiñ sahypasynda ýerleşdirilmändir. Gürgen radiosynyñ Türkmensähradan berýän habarlary Türkmençe däl-de, pars dilinde. Bu bolsa okap-ýazýanlary az bolan ýaşuly we ýaş enelerimizdir, käbir orta gatlakalryñ, öz daş-töwereginde bolýan zatlardan habarsyz galmagyna alyp gelýär.

Gyýsgaça edip aýtsak, ideologik propagandalara daýanyp iş alyp barýan radio stansiýalarynyñ işini, obýektiv hem tarapgöýsüzlik habardyr maglumat berýän radio stansiýalar bilen deñeşdirilende, olar ýaly radiolarda berilýän gepleşikler adamlaryñ pikirlerini belli bir tarapa çekip, öz syýasy bähbitlerine gulluk edilmegini maksat edinýär, bu bolsa Jeneva konvensiýasynyñ adamlaryñ erkin informatsiýa alyş-çalyş hakyna degişli maddasyna düýbünden gabat gelýär.